U izdanju JU Arhiv Tuzlanskog kantona, Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla i Društva arhivskih zaposlenika Tuzlanskog kantona publikovana je knjiga mr. sc. Omera Zulića, “IZMEĐU TRADICIJE I MODERNE: Kulturni preobražaj Tuzle i okoline u austrougarskom periodu (1878-1918)”, Tuzla 2026, 359 str.
Knjiga IZMEĐU TRADICIJE I MODERNE: Kulturni preobražaj Tuzle i okoline u austrougarskom periodu (1878–1918), ima za cilj naučnu elaboraciju, opsežnije sagledavanje, istraživanje i razumijevanje kulturnih prilika u Tuzli i njenoj okolini zadnjih decenija osmanske, te tokom austrougarske uprave. U knjizi su obrađeni društveno-ekonomski, politički i kulturno-prosvjetni aspekti u Donjoj Tuzli i njenoj okolini, zadnjih decenija osmanske uprave (1851–1878). Taj vremenski period predstavlja početak modernog razvoja Donje Tuzle, svakako i u segmentu kulture. Naime, u navedenom periodu Donja Tuzla postaje značajan privredni, administrativni, politički i kulturni centar, te je od tog perioda imala sve značajniju ulogu. Razvijala se privreda, zasnovana na eksploataciji i proizvodnji soli, uglja, te poljoprivreda, zanatstvo i trgovina. Reforme su provedene u oblasti obrazovanja, kulture i zdravstva. Donja Tuzla se cestovno i željeznički povezuje sa važnim centrima: Sarajevo, Brčko i Zvornik. Stoga se može konstatovati da je to vrijeme i početak modernog razvoja Tuzle, koja postaje značajan centar šireg područja, kako na privrednom, administrativnom, vojnom, tako i na kulturnom planu.
Međutim, zatvorenost domicilnog, pogotovo bošnjačkog stanovništva, u tradicijskim okvirima, često je poprimalo i konzervativne stavove, koji su se ogledali u slabom i sporom prihvatanju novog načina života, koje je sa sobom donijela nova, austrougarska uprava. Stoga, da bi u potpunosti razumjeli i shvatili odnos između tradicije i moderne, u knjizi su obrađene zadnje decenije osmanske uprave u Bosni i Hercegovini, sa akcentom na Tuzlu, kao centar Zvorničkog sandžaka.
Temeljni dio knjige odnosi se na istraživanje kulturnih prilika u Tuzli i njenoj okolini u periodu austrougarske uprave. Pitanje kulturnog preporoda na širem tuzlanskom području bit će tretirano sa aspekta uticaja, koje su sa sobom donosili činovnici, prosvjetni i drugi radnici, doseljenici, (koji su dolazili na rad u industrijski bazen Tuzle), te domicilno stanovništvo, ali i sa aspekta tekovina kulturne i civilizacijske zaostavštine iz perioda osmanske uprave u Bosni i Hercegovini.
Okupacijom Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske Monarhije, dolazi do značajnih promjena koje je sa sobom donijela nova uprava, od političkih, društvenih, privrednih, kulturnih, zdravstvenih i drugih aspekata života. Industrijalizacijom Tuzle, javila se potreba za velikim brojem stručnih kadrova, koji su dolazili iz drugih dijelova Monarhije, a koji su sa sobom donosili iskustva, običaje, tradiciju, utičući tako direktno na razvoj, ali i preobražaj kulturnih prilika na tuzlanskom prostoru. Oni su sa sobom donosili nove običaje i kulturu, te na taj način stvarali temelje za svestraniji razvoj kulture na području Tuzle. Pod tim uticajima, dolazi do formiranja kulturnih, humanitarnih, pjevačkih i drugih društava, ali i prvog pozorišta, te biblioteka. Na taj način je Tuzla, osim industrijskog, postala i značajan kulturni i administrativni centar jednog šireg područja i okosnica intenzivnijeg kulturnog razvoja i preporoda. Početni impulsi kulturnog preporoda, započeti od sredine 19. stoljeća, intenzivirani dolaskom i uticajem Austro-Ugarske Monarhije, tretirani su u sveukupnom političkom ambijentu, u navedenom periodu.
Uticaj privrede, posebno trgovine, te politike na kulturne prilike je bio itekako prisutan i izražen. Jaka centralna, austrougarska vlast, koja je nastojala kontrolisati sve tokove društveno-političkog, a naročito kulturno-prosvjetnog života u zemlji, s jedne, te djelovanje domicilnog stanovništva na kulturno-prosvjetnom polju, s druge strane, doprinijeli su u konačnici snažnijem razvoju obrazovanja i kulturnog uzdizanja. To je posredno dovelo do jačanja nacionalne svijesti. U tom smislu se djelovanje domicilnog stanovništva posmatra, analizira i istražuje, ne samo na kulturno-prosvjetnom, nego i političkom, ekonomskom, socijalnom i posebno planu jačanja nacionalnih identiteta.
Početni impuls razvoju kulturnih prilika u Tuzli i njenoj okolini, dali su imućniji građani, trgovci, posjednici, te sveštenstvo, odnosno vjerski službenici i drugi, malobrojni obrazovani građani. Zahvaljujući njihovoj inicijativi, istrajnosti i odlučnosti, ali i ekonomskoj podršci, na kulturno-prosvjetnom planu ostvareni su zapaženi rezultati.
Djelovanje i rezultati postignuti na kulturnom i prosvjetnom planu, kroz početne oblike organizovanja, putem čitaonica i pjevačkih društava, dovodili su do jačanja nacionalne svijesti. Na taj način, kultura je postala značajan faktor borbe i na političkom planu. Jedan od rezultata kulturnog uzdizanja i preporoda bilo je nacionalno osvješćenje stanovništva. Značajniji rezultati na tom planu, nisu mogli biti postignuti kroz početne forme kulturno-prosvjetnog rada, odnosno čitaonice i pjevačka društva, koja su bila organizovana na lokalnom nivou. To nije davalo mogućnost postizanja značajnijih, sveobuhvatnijih rezultata, na širem, bosansko-hercegovačkom prostoru.
S druge strane, bez obzira na brojnost, glavni elemenat borbe protiv austrougarske vlasti, te razvijanja nacionalne svijesti, postizao se kroz sistemski riješeno pitanje obrazovanja stanovništva. Stoga su značajniji rezultati na tom planu postignuti tek osnivanjem i djelovanjem nacionalnih kulturno-prosvjetnih društava. Značaj navedenih društava ogleda se i u činjenici da su ona bila snaga, koja je uspjela uvezati i ujediniti stanovništvo (na konfesionalnoj osnovi), na prostoru cijele Bosne i Hercegovine. Nastala na tim osnovama, ta društva su neupitno postigla izuzetne rezultate, kako na prosvjetnom, kulturnom, tako i nacionalnom planu.
Uticaj trgovaca u pokretanju kulturnih aktivnosti, a kasnije i u nacionaliziranju kulture bio je značajan. Isti se javljaju kao osnivači čitaonica, pjevačkih društava, ali istovremeno obnašaju i određene političke funkcije. Zahvaljujući njihovoj ekonomskoj, odnosno materijalnoj podršci, obezbijeđene su elementarne, materijalne pretpostavke za osnivanje i djelovanje raznih udruženja. Daljnjim razvojem kulturnih prilika, oni preuzimaju primat i u organizovanju kulturno-prosvjetnih društava sa nacionalnim predznakom. U borbi za crkveno-školsku, vakufsko-mearifsku autonomiju, te osnivanju političkih stranaka, trgovci su također imali značajan uticaj. Na taj način su isti dali naročit pečat organizovanju i djelovanju na polju širenja i razvijanja kulturnih prilika, prosvjećivanja, ali i nacionalnog sazrijevanja.
U koncepcijskom smislu, glavno poglavlje knjige istražuje i analizira kulturne prilike u Donjoj Tuzli i njenoj okolini u periodu austrougarske uprave. S obzirom na složenost teme, odnosno kulturnih prilika u navedenom periodu, poglavlje je podijeljeno na više podpoglavlja. Tako su kulturne prilike razmatrane sa aspekta osnivanja i djelovanja čitaonica, pjevačkih društava, zatim nacionalnih kulturno-prosvjetnih društava. Istraživanjem je obuhvaćeno i osnivanje štamparija i pokretanje listova i njihov uticaj na kulturne prilike u Donjoj Tuzli i njenoj okolini. Uticaj biblioteka i knjižara također je bio predmetom istraživanja. Osnivanje pozorišta u Donjoj Tuzli, prvog u Bosni i Hercegovini, također svjedoči o značajnom kulturnom razvoju u navedenom periodu. Budući da su svi oblici kulturnog djelovanja, koji su rezultat rada domicilnog stanovništva, egzistirali uglavnom na konfesionalnoj osnovi, na toj osnovi su i istraživani i naučno obrađivani.
Cilj istraživanja predmetne teme jeste da se na osnovu analize do sada istraženih i objavljenih, a posebno neobjavljenih historijskih izvora, upotrebom naučnih metoda, naučno istraži i rasvijetli razvoj kulture na širem tuzlanskom području, te ukaže na njegov uticaj na ukupne društveno-ekonomske i političke procese i širu društvenu zajednicu i obrnuto. Ovim istraživanjem se želi istaći i pozitivan kulturni razvoj Donje Tuzle u zadnjim decenijama osmanske uprave, te na tim osnovama daljnje praćenje razvoja i napretka na polju kulture u austrougarskom periodu. Na takav način nastoje se naučno valorizirati kulturno-civilizacijske tekovine naslijeđene iz osmanskog perioda.
Za potpuno razumijevanje predmetne teme, istraživanje je neophodno za praćenje sveukupnih društveno-ekonomskih, ali i političkih prilika u austrougarskom periodu. S jedne strane, novi ekonomski odnosi i novi način privređivanja, uticaj doseljenika, imali su uticaja i na kulturno djelovanje domicilnog stanovništva. S druge strane, stroga austrougarska politika stroge kontrole i cenzure, stvarala je kod domicilnog stanovništva upravo suprotan efekat od željenog, a što je u konačnici vodilo sve masovnijem udruživanju stanovništva. Na taj način se masovnost kod pojave čitaonica i društava, u odnosu na osmanski period, može posmatrati prevashodno sa aspekta otpora austrougarskoj upravi i borbi za određena prava.
Obrada naznačene teme zasnivala se prvenstveno na historijskoj metodi, koja podrazumijeva tematski i hronološki slijed događaja, te uzročno-posljedične veze istih. Osim naznačene, u znatnoj mjeri se koristila i komparativna metoda, osobito u dijelu kompariranja dosadašnjih naučnih rezultata sa istraženim historijskim izvorima, te kompariranje historijskih izvora sa drugim dostupnim izvorima, prvenstveno listovima i štampom. Komparativna metoda je bila nezaobilazna i u samom korištenju historijskih izvora različite provenijencije. S obzirom na temu koja je bila predmet naučne elaboracije u određenoj mjeri su korištene i kvantitativne metode, odnosno statistička metoda, zatim analitičko-sintetička, metoda indukcije, dedukcije, te metoda deskripcije.
Knjiga obrađuje uzroke kulturnog razvoja, povezanost kulturnih prilika sa društveno-ekonomskim, uzročno-posljedičnim vezama sa političkim i drugim segmentima djelovanja društva u navedenom periodu, te efektima kulturnog uzdizanja na društvo u cjelini, a naročito u dijelu nacionalnog buđenja i djelovanja. S obzirom da se knjiga bazira najvećim dijelom na historijskim izvorima prvog reda, ista naučnoj i široj javnosti pruža obilje do sada nepoznatih činjenica, u oblasti kulture. Tu se prije svega misli na arhivske fondove i zbirke Arhiva Bosne i Hercegovine, Arhiva Tuzlanskog kantona, Državnog arhiva u Osijeku, zatim legat Muzeja Istočne Bosne u Tuzli, te zbirke Narodne i univerzitetske biblioteke „Derviš Sušić“ Tuzla.
Također, u knjizi je u značajnoj mjeri korištena dostupna štampa iz navedenog perioda, koja ima poseban značaj za obradu predmetne teme. Naime, štampa, za razliku od drugih historijskih izvora, vjerno prenosi atmosferu, ambijent, mišljenja i stavove ljudi, njihove strahove, želje, stremljenja i slično. Štampa ima mogućnost, da čitaocu pruži mogućnost kontemplacije, u prošlost, u život ljudi tog perioda. Stoga štampa predstavlja nezaobilazne historijske izvore neophodne za potpunije razumijevanje određenih događaja i rekonstrukciju prošlosti. S obzirom na značaj štampe autor se odlučio da određeni broj tekstova iz štampe prenese u izvornom obliku, kako bi čitaocima dodatno pobudio interes za knjigom. To su listovi: Bosansko-Hercegovački glasnik, Behar, Bosanska Vila, Bošnjak, Nada, Gajret, Front Slobode, Musavat, Muslimanska sloga, Ogledalo, Novi Behar, Sarajevski list, Srpski pokret, te kalendari: Gajret, Prosvjeta i Napredak.
Knjiga donosi obilje novih informacija, do sada nepoznatih ili u manjoj mjeri poznatih naučnoj javnosti. U knjizi su otklonjene i određene nejasnoće u vezi sa razumijevanjem razvoja kulturnih prilika, kao i pogrešne interpretacije u dosadašnjim naučnim pristupima istraživanju i interpretaciji kulturnih prilika. Naravno, ova knjiga ne pretenduje dati konačne odgovore na sva otvorena pitanja, već da u određenoj mjeri doprinese shvatanju i razumijevanju kulturnih prilika u domenu izučavanja lokalne historije.
Sadržaj i Predgovor knjige možete pogledati ovdje.
